Beurs van Berlage Amsterdam

Van Toerisme

Ga naar: navigatie, zoek
Beursplein; toren, terras Beurs van Berlage Café
Beursplein; toren, terras Beurs van Berlage Café
Beurs van Berlage - Gevel Damrak
Beurs van Berlage - Gevel Damrak
Grote Zaal (voorm. Goederenbeurszaal)
Grote Zaal (voorm. Goederenbeurszaal)
Beurs van Berlage - Goederenbeurszaal anno 1907
Beurs van Berlage - Goederenbeurszaal anno 1907
Beurs van Berlage anno nu: Een congres in de Grote Zaal
Beurs van Berlage anno nu: Een congres in de Grote Zaal
Berlage Zaal (Voorm. Zuidelijke Vergaderzaal/Bestuurszaal Kamer van Koophandel
Berlage Zaal (Voorm. Zuidelijke Vergaderzaal/Bestuurszaal Kamer van Koophandel
Beurs van Berlage - Kluizen ("Safe Deposit")
Beurs van Berlage - Kluizen ("Safe Deposit")
Beurs van Berlage Café met bar van Marc Ruygrok (2002) en tegeltableaus van Jan Toorop (1903) (Voormalige hoofdingang aan Beursplein)
Beurs van Berlage Café met bar van Marc Ruygrok (2002) en tegeltableaus van Jan Toorop (1903) (Voormalige hoofdingang aan Beursplein)
Beurs van Berlage Café; tegeltableau "Het Verleden", Jan Toorop
Beurs van Berlage Café; tegeltableau "Het Verleden", Jan Toorop
Beurs van Berlage in 2007: Met torenbanier Bodies The Exhibition
Beurs van Berlage in 2007: Met torenbanier Bodies The Exhibition

De Beurs van Berlage is een rijksmonument, gelegen aan het Damrak en Beursplein, in het centrum van Amsterdam, ontworpen door Hendrik Petrus Berlage. Het gebouw is tegenwoordig in gebruik als centrum voor exposities, congressen en andere bijeenkomsten. Het noordelijk gedeelte wordt gebruikt voor repetities van het Nederlands Philharmonisch Orkest.

Inhoud

[bewerk] Historie; het begin van de moderne architectuur

In het jaar 1884 schreef de gemeente Amsterdam een prijsvraag uit voor een beurs die gebouwd zou worden op het nog maar pas gedempte deel aan het Damrak. De aanleiding daartoe was de economische opleving, en het feit dat de (toen al bestaande) beurs van Jan David Zocher (uit 1848) dat in de volksmond de bijnaam "mausoleum" had, bouwvallig geworden was. Hendrik Petrus Berlage nam aan de prijsvraag deel, samen met zijn toenmalige compagnon Th. Sanders. Zij waren één van de vijf bureaus die hun plannen mochten herzien, maar geen van deze werden ooit uitgevoerd.

In 1894 liet de gemeente de architect A.W. Weissman een plan ontwikkelen tot de verbouw van de beurs van Zocher. Dit ontwerp heeft later als basis gediend voor het ontwerp van Berlage.

Door de invloed van Treub (wethouder voor Publieke Werken) in de gemeente Amsterdam heeft Berlage uiteindelijk zijn plan voor deze Beurs zonder veel vertragingen kunnen realiseren. De Beurs werd voltooid in de periode 1898 - 1903.

Waar de Beurs qua stijl exact geplaatst dient te worden is niet duidelijk aan te wijzen. Er zijn Neostijl (neoromaans) en Jugendstilkenmerken te ontdekken (denk aan de invloeden van Semper), maar het gebouw wordt vooral gezien als het begin van de Moderne Bouwkunst, waaruit zowel het Nieuwe Bouwen als de Amsterdamse School (maar deze laatste deels ook als tegenreactie op de strenge Beurs) voortvloeiden. Feitelijk moet de Beurs als het gebouw gezien worden waarin de eerder al door Cuypers ingezette rationalisering (zowel Cuypers als Berlage waren sterk geïnspireerd door de geschriften van Viollet-le-Duc) definitief "kantelt" naar het moderne. Alhoewel dat 'definitief' toch weer relatief bleek: De later gebouwde Effectenbeurs op Beursplein 5 en het gebouw van De Bijenkorf, ook al nabij, zijn weer in een historiserende stijl gebouwd.

De Beurs van Berlage is in 1999 door de Union Internationale des Architectes op een lijst van de 1000 belangrijkste gebouwen van de twintigste eeuw gezet.

Dagblad Het Parool noemde (zomer 2006) de Beurs van Berlage in een artikel de "Nachtwacht van de Architectuur."

[bewerk] Vormgeving

Bij het ontwerpen van de Beurs heeft Berlage het principe gehanteerd dat vorm en ornament nauw aansluiten bij de constructie, eenheid in veelheid. Dit was tegelijk ook een politieke stellingname. De enorme bakstenen muren die in de beurs te vinden zijn verbeeldden in de ogen van Berlage de democratische samenleving: ‘als enkeling nietig, als massa een macht.’

In het kader van het ‘gesamtkunstwerk-principe' heeft Berlage de dichter Albert Verwey een decoratieprogramma voor het gebouw laten uitstippelen. Dit programma is gebaseerd op twee thema's: Amsterdam als belangrijke handelsstad en de klasseloze samenleving waarin geld geen rol meer speelt. Het laatste thema voert duidelijk de boventoon. Verwey stelde voor de diverse ruimtes gedichten (kwatrijnen) op waarin de genoemde twee thema's steeds terugkomen. Deze gedichten dienden als basis voor de decoratie van de ruimtes en verwijzen ook vaak naar de specifieke functie van de ruimte.

Diverse andere prominente kunstenaars maakten, geïnspireerd door de verschillende gedichten van Verwey een groot aantal uiteenlopende kunstwerken:

[bewerk] Buitenzijde:

beelden van Gijsbrecht van Aemstel, Jan Pieterszoon Coen en Hugo de Groot en sluitstenen (visserij, nijverheid en jacht) van Lambertus Zijl. verzen van Albert Verwey, gebeeldhouwd door Lambertus Zijl. binnenzijde: tegeltableaus verleden, heden en toekomst van Jan Toorop; decoratieve baksteenmotieven (wand als tapijt); terracotta-reliëf van Lambertus Zijl (vooruitgang van de mensheid); verzen van Albert Verwey; muurschilderingen "Industrie" & "Handel" van Richard Roland Holst; keramische friezen van Jan Toorop (arbeid); glas-in-loodramen van Antoon Derkinderen (deugden van Amsterdam, morgen, avond, handel, industrie, vrijheid en gezondheid, Amsterdamse stedemaagd); vergaderruimten gedecoreerd door Joseph Mendes da Costa; onder meer lampen, hang- en sluitwerk, meubels en hekwerken door Berlage zelf ontworpen. 2002: Nieuwe bar in het Beurs van Berlage Café door Marc Ruygrok. Rondom is in verlichte letters "We zijn hier" te lezen. Deze tekst is een moderne verwijzing naar de teksten van Albert Verwey onder de klok op de toren: "Duur uw uur", en "Beidt uw tijd"

[bewerk] Functies 1903 - 1998; de Koopmansbeurs

Bij het ontwerpen van de Beurs had Berlage de idealistische droombeelden van een gebouw waarin kunst, cultuur, economie en maatschappij samen zouden komen.

Maar het doel van de Beurs was natuurlijk de handel. Men vond er de goederen- en graanbeurs en de effectenhandel, maar ook de lokalen voor gemeente- en rijkstelefoon, een koffiehuis, vergaderzalen, een postkantoor, een conciërgewoning, een politiebureau en een buurtsecretariaat. In de loop van de tijd is er in de Goederenbeurs nog plaats ingeruimd voor de verzekeringsbeurs en valutahandel. Ook voor de Amsterdamse Kamer van Koophandel ontwierp Berlage een indrukwekkende bestuurszaal en bijbehorend trappenhuis.

Al in 1912 vertrok de Effectenbeurs naar het nieuw gebouwde pand aan Beursplein 5. Belangrijkste reden hiervoor was de snelle groei van de Effectenhandel. Maar de handelaren hadden zich eigenlijk ook nooit thuis gevoeld in Berlages moderne en idealistische schepping. Iets wat ook blijkt uit de stijl van het nieuwe gebouw: Met een timpaan en pilasters weer helemaal terug naar de 19e eeuw...

In 1961, met de komst van het Instituut voor Industriële Vormgeving (tijdelijk), begon het verdere verloop van de beurzen. Als laatste vertrok de Optiebeurs (1987), die tot dan in de oude Graanbeurszaal gevestigd was.

In 1986 heeft de Beurs nog dienst gedaan als object in de strijd om de huisvesting van het Nederlands Architectuur Instituut, maar Rotterdam heeft deze strijd gewonnen.

De allerlaatste financiële activiteit die vertrok uit Berlages Beurs was de Agrarische Termijnmarkt. Deze was tot 1998 gevestigd in een kleine zaal op de eerste verdieping.

[bewerk] Functies 1985 - Heden; "Palazzo Pubblico"

In 1985 begon de nieuwe geschiedenis van de Beurs van Berlage. De Gemeente Amsterdam (eigenaar) nam het besluit dat de Beurs een publiek-culturele functie moest krijgen. Hiertoe werd de Beurs min of meer in tweeën gehakt:

[bewerk] Het Noordelijk gedeelte - Repetitieruimtes Het Nederlands Philharmonisch Orkest

Het grootste -noordelijke- gedeelte werd en wordt gebruikt voor de repetities en de kantoren van het Nederlands Philharmonisch Orkest (NedphO). Het orkest verbouwde de Graanbeurszaal en de Effectenbeurszaal ingrijpend tot repetitie- en concertzalen. In de Effectenbeurszaal werd een podium en een vaste stoelopstelling geplaatst. Het podium is een kopie van het podium in het Concertgebouw. In de Graanbeurszaal werd een gewaagde glazen constructie geplaatst met daarin een auditorium voor kamerorkestmuziek. Het ontwerp van architect Pieter Zaanen (Zaanen Spanjers cs Architecten BNA|BNI) en constructeur Mick Eekhout (Octatube BV) kreeg internationaal veel aandacht, en werd onder andere bekroond met de Amerikaanse 'w:en:Architectural Record Interiors Award'.

Bij de diverse monumentenorganisaties viel een groot deel van de veranderingen bepaald niet in de smaak. Vooral het wegvallen van de belangrijke zichtlijnen van de zuidzijde naar de noordzijde v.v. en het geplaatste "Concertgebouw"-podium werden en worden door velen als een belangrijke aantasting van Berlages meesterwerk gezien. Omdat alle Zaanen-ingrepen reversibel zijn uitgevoerd, heeft men evenwel toch toestemming gegeven.

Het Nederlands Philharmonisch Orkest gebruikt de zalen sinds 2002 niet meer voor de eigen concerten, mede onder druk van de toegenomen bezuinigingen. Ook is gebleken dat de Yakult Zaal -de omgebouwde Effectenbeurszaal- gevoelig is voor geluidsoverlast vanuit de Grote Zaal, wat vanzelfsprekend in het bijzonder voor klassieke muziek niet acceptabel is. De zalen worden echter zeer intensief gebruikt voor de repetities van het Nederlands Philharmonisch Orkest en het Nederlands Kamerorkest en - indien beschikbaar - ten behoeve van andere activiteiten zoals concerten, lezingen en congressen.

[bewerk] Het Zuidelijk gedeelte - Stichting Beurs van Berlage

In de zuidzijde (Grote Zaal, Café, Berlage Zaal e.a.) vestigde zich de "Stichting Beurs van Berlage", welke zich van oorsprong tot doel stelde tentoonstellingen te organiseren op het gebied van architectuur en toegepaste kunst (bijv: Frank Lloyd Wright, Reclamehelden en 100 Jaar Wonen). Daarnaast worden de zalen voor uiteenlopende evenementen, bijeenkomsten, congressen en vergaderingen gebruikt. Hierbij wordt een mix van commerciële en publiekculturele activiteiten nagestreefd. Enkele typische terugkerende bijeenkomsten zijn: Het Bokbier Festival, de Lintjesregen, de Heineken NV aandeelhoudersvergaderingen, Women Inc. en de verkooptentoonstelling "Rietveld naar de Beurs". Sinds in 2004 de subsidies van de Amsterdamse kunstraad zijn stilgezet is de primaire tentoonstellingsdoelstelling afgezwakt. De Stichting Beurs van Berlage produceert sindsdien zelf niet of nauwelijks nog tentoonstellingen, maar streeft wel naar versterking van de contacten met externe tentoonstellingsmakers. Hierdoor kwam in 2005 bijvoorbeeld de tentoonstelling "In the Footsteps of Elvis" tot stand. De spraakmakende tentoonstellingen "Rembrandt, all his Paintings" (met alle 350 Rembrandts in reproductie) en "BODIES ... The Exhibition" (met echte lichamen en lichaamsdelen) volgden in 2006 en 2007

In de voormalige hoofdingang aan het Beursplein werd in 1991 het Beurs van Berlage Café gevestigd, een dochteronderneming van de Stichting Beurs van Berlage. Het café-restaurant was van 1994 tot 2002 gesloten wegens exploitatieproblemen. Het café is in 2002 met succes heropend waarbij de door Zaanen ontworpen bar werd vervangen door een ontwerp van de kunstenaar Marc Ruygrok. Rondom de bar is in grote verlichte letters de tekst "We zijn hier" te lezen. Deze tekst is een hedendaagse verwijzing naar de teksten van Albert Verwey op de toren van de Beurs: "Beidt uw tijd" en "Duur uw uur", die zelf een antwoord lijken op het spreekwoord "De cost gaet voor de baet uyt" dat staat te lezen op de kroonlijst van het eind 18e-eeuwse Bureau voor Handelsinlichtingen aan het Damrak. Ook het spannende contrast tussen Ruygroks moderne ontwerp en de drie grote tegeltableaus "Verleden-Heden-Toekomst" van Jan Toorop is inspirerend.

[bewerk] Het Koninklijk Huwelijk

Op 2 februari 2002 beleefde de Beurs van Berlage haar voorlopige hoogtepunt als "Palazzo Pubblico": de Gemeente Amsterdam wees de Grote Zaal — met instemming van het aanstaande paar — aan als locatie voor het burgerlijk huwelijk van kroonprins Willem-Alexander en Prinses Máxima. Het huwelijk werd gesloten door de burgemeester van de gemeente Amsterdam; Job Cohen.

'Deze pagina is gebaseerd op het auteursrechtelijk beschermde Wikipedia-artikel Beurs van Berlage Amsterdam; het is vrijgegeven onder de GNU Free Documentation License.

Aspecten/acties
Persoonlijke instellingen